Bakanlıklar ve denetçi kurumlar erişilebilirlik cezalarını en üst seviyeye çıkardı. Sahada denetim çemberi daralırken, uzmanlığı olmayan kişilerden alınan hatalı danışmanlıklar kurumlara “ağır idari cezalar” ve “kamu zararı ve itibar kaybı” olarak geri dönüyor.
Toplumda genellikle bir “sosyal sorumluluk”, “iyilik hareketi” ya da “lütuf” olarak algılanan erişilebilirlik kavramı, esasen hata payı kabul etmeyen, multidisipliner teknik bir bilim dalıdır.
İyi niyetle ancak kulaktan dolma bilgilerle yapılan standart dışı her uygulama; kurumlara ağır idari cezalar, milyonluk kamu zararları ve telafisi güç itibar kayıpları olarak geri dönmektedir. Erişilebilirlik, bir tercih değil; katı, kaçınılmaz ve teknik bir yasal zorunluluktur.
1. Yasal Boyut ve Ağır Finansal Yaptırımlar
Günümüzde denetim çemberi hızla daralmaktadır. Cumhurbaşkanlığı genelgeleri ile Aile ve Sosyal Hizmetler, Ulaştırma, Şehircilik ve Teknoloji bakanlıklarının mevzuatları doğrultusunda sahadaki denetimler en üst seviyeye çıkarılmıştır. Kurumlar için bu süreçte iki büyük risk öne çıkmaktadır:
- İdari Para Cezaları: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) ve Kamu Denetçiliği Kurumu’na (KDK) yapılan şikayetler, standart dışı uygulamalar kurumlara çok ağır finansal cezalar olarak dönmektedir.
- Çifte Maliyet ve Kamu Zararı: Standartlara uymayan imalatlar denetmenlerce doğrudan reddedilmektedir. Hatalı alanların yıkılıp yeniden yapılması zorunluluğu, milli servetin çöpe gitmesine ve ciddi kamu zararlarına yol açmaktadır.
2. Mühendislik Boyutu ve 4 Kritik Teknik Branş
Erişilebilirlik sadece kaldırım, rampa ve sarı kılavuz çizgilerden ibaret değildir.
Kişisel engellilik deneyimleri farkındalık oluşturmak adına çok değerli olsa da mühendislik hesaplarının yerini asla tutamaz. Bir rampadaki eğim hatası dahi hayati tehlike doğurur. Bu doğrultuda süreç, milimetrik mühendislik hesaplarıyla 4 temel branşta ele alınmalıdır:
- Binalar: Kamu kurumları, konutlar, kültürel, sportif ve turistik tesisler.
- Açık Alanlar: Yaya yolları, parklar, meydanlar ve bahçeler.
- Toplu Ulaşım Sistemleri: Herkes için kesintisiz ve entegre ulaşım ağları.
- Bilgi ve İletişim Teknolojileri: Standartlara uygun web siteleri, mobil uygulamalar ve dijital platformlar.
3. Liyakat, Sertifikasyon ve Çözüm Önerileri
Sürecin hatasız işlemesi ve Erişilebilirliğin daha yapım aşamasındayken sağlanıp engellerin yok edilmesi için radikal ve kalıcı adımlar atılmalıdır:
- Sertifika Şartı: Erişilebilirlikle ilgili Teknik rapor hazırlayacak kişilerin mimarlık, inşaat mühendisliği veya şehir planlama lisansına sahip ve Erişilebilirlik yüksek lisansı yapmış olması şarttır. Ya da üniversitelerin 60 saatlik teorik/pratik eğitiminin ardından 3 aşamalı sınavı geçerek “Erişilebilirlik Uzmanı Sertifikası” programını başarıyla tamamlamış kişiler olmalıdır.
- İhale Kriteri: Kamu ve özel sektör, ihale şartnamelerine ve istihdam koşullarına Erişilebilirlik Uzmanı sertifikalı personeli bulundurma zorunluluğunu mutlak bir kural olarak eklemelidir.
- Yapısal Denetim: Acilen “Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Firmaları” kurulmalı ya da mevcut “Yapı Denetim Firmaları” bünyesinde Erişilebilirlik Uzmanı sertifikalı uzmanların istihdam edildiği özel denetim birimleri oluşturulmalıdır.
Adem Kuyumcu
Erişilebilirlik Uzmanı
